Wpływ hormonów na psychikę (kortyzol, melatonina)

Hormony regulujące rytmy biologiczne i reakcję stresową odgrywają kluczową rolę w funkcjonowaniu psychicznym człowieka. Kortyzol — główny hormon stresu — odpowiada za adaptację organizmu do zagrożenia, natomiast melatonina reguluje rytm snu i czuwania oraz stabilność emocjonalną. Zaburzenia wydzielania obu hormonów wiążą się z występowaniem depresji, zaburzeń lękowych, bezsenności i pogorszenia funkcji poznawczych. 

Wprowadzenie
Układ hormonalny i układ nerwowy tworzą wspólny system regulacyjny określany jako układ neuroendokrynny. Odpowiada on za utrzymanie homeostazy organizmu oraz dostosowanie reakcji psychicznych i fizjologicznych do środowiska. Szczególnie istotną rolę w zdrowiu psychicznym pełnią dwa hormony:
kortyzol — związany z reakcją stresową
melatonina — związana z rytmem dobowym i snem
Ich wzajemna równowaga warunkuje stabilność emocjonalną, zdolność koncentracji, odporność psychiczną i regenerację mózgu.
Kortyzol — hormon stresu
Fizjologia wydzielania
Kortyzol produkowany jest w korze nadnerczy i regulowany przez oś podwzgórze–przysadka–nadnercza (HPA axis). Jego wydzielanie ma rytm dobowy:
najwyższe rano (przygotowanie do aktywności)
najniższe wieczorem (umożliwienie snu)
W sytuacji stresowej poziom kortyzolu gwałtownie rośnie, mobilizując organizm do reakcji typu "walcz lub uciekaj".
Wpływ na mózg i psychikę

Kortyzol oddziałuje szczególnie na trzy struktury mózgu:
-Hipokamp — pamięć i uczenie się
-Ciało migdałowate — emocje i lęk
-Kora przedczołowa — kontrola impulsów i decyzje
-Krótkotrwały wzrost kortyzolu
-poprawia koncentrację
-zwiększa czujność
-poprawia zapamiętywanie zdarzeń emocjonalnych

Przewlekle podwyższony kortyzol
-pogarsza pamięć
-zwiększa lęk
-obniża nastrój
-zmniejsza motywację
-powoduje drażliwość

Długotrwały stres prowadzi do neurotoksyczności — uszkodzenia neuronów hipokampa i zwiększonego ryzyka depresji.

Kortyzol a zaburzenia psychiczne

Podwyższony poziom kortyzolu obserwuje się w:
-depresji
-zaburzeniach lękowych
-PTSD
-bezsenności
-wypaleniu zawodowym

Natomiast zbyt niski poziom może powodować apatię, zmęczenie i spadek energii życiowej.

Melatonina — hormon snu i regeneracji

Fizjologia wydzielania

Melatonina produkowana jest w szyszynce z serotoniny. Jej wydzielanie zależy od światła — rośnie po zmroku i hamowane jest przez światło niebieskie emitowane przez ekrany.
Najwyższe stężenie osiąga między godziną 2:00 a 4:00 w nocy.
Funkcje psychiczne melatoniny

Melatonina nie tylko inicjuje sen, ale także reguluje procesy psychiczne:
-stabilizuje nastrój
-zmniejsza reaktywność emocjonalną
-poprawia odporność na stres
-wspomaga neuroplastyczność mózgu
Sen zależny od melatoniny umożliwia oczyszczanie mózgu z metabolitów i utrwalanie pamięci.

Niedobór melatoniny
Najczęstsze przyczyny:
-ekspozycja na światło w nocy
-praca zmianowa
-stres
-starzenie się

Konsekwencje psychiczne:
-bezsenność
-rozdrażnienie
-depresyjność
-trudności z koncentracją
-zwiększona podatność na lęk

Zależność między kortyzolem a melatoniną

Hormony te działają antagonistycznie w cyklu dobowym:
Pora dnia       Kortyzol       Melatonina
Rano                 wysoki          niska
Wieczór              niski            wysoka

Przewlekły stres zaburza tę równowagę:
-Kortyzol wieczorem pozostaje wysoki
-Melatonina nie wzrasta
-Pojawia się bezsenność
-Rozwija się depresja i lęk

Powstaje błędne koło stres–bezsenność–pogorszenie nastroju.
Znaczenie kliniczne
W psychiatrii

Zaburzenia rytmu dobowego są kluczowe w:
-depresji sezonowej
-chorobie afektywnej dwubiegunowej
-zaburzeniach lękowych
-ADHD
-W medycynie stylu życia

Regulacja rytmu hormonalnego jest elementem terapii niefarmakologicznej.
-Interwencje terapeutyczne
-higiena snu
-ograniczenie światła niebieskiego wieczorem
-ekspozycja na światło dzienne rano
-aktywność fizyczna
-techniki redukcji stresu
-psychoterapia

W niektórych przypadkach stosuje się suplementację melatoniny lub leczenie farmakologiczne regulujące oś HPA.
Kortyzol i melatonina stanowią podstawowy hormonalny mechanizm regulujący funkcjonowanie psychiczne człowieka. Kortyzol umożliwia adaptację do stresu i aktywność dzienną, natomiast melatonina zapewnia regenerację mózgu i stabilność emocjonalną. Ich zaburzenie prowadzi do licznych chorób psychicznych i pogorszenia jakości życia. Współczesna psychiatria coraz częściej traktuje regulację rytmu dobowego jako jeden z fundamentów profilaktyki i leczenia zaburzeń psychicznych.