Przepuklina rozworu przełykowego - cichy problem układu pokarmowego

Przepuklina rozworu przełykowego to jedno z częściej występujących schorzeń przewodu pokarmowego, które przez długi czas może przebiegać bezobjawowo lub dawać dolegliwości łatwe do pomylenia z innymi chorobami. Polega ona na przemieszczeniu części żołądka do klatki piersiowej przez naturalny otwór w przeponie, zwany rozworem przełykowym. Choć w wielu przypadkach nie stanowi bezpośredniego zagrożenia dla życia, nieleczona może prowadzić do przewlekłego refluksu, bólu oraz pogorszenia jakości codziennego funkcjonowania.

Czym jest przepuklina rozworu przełykowego?

W warunkach prawidłowych przepona stanowi naturalną barierę oddzielającą klatkę piersiową od jamy brzusznej oraz stabilizuje dolny odcinek przełyku w miejscu zwanym rozworem przełykowym. Osłabienie jej struktury, spowodowane m.in. zwiększonym ciśnieniem śródbrzusznym, może sprzyjać przemieszczaniu się części żołądka ku górze. Do takich sytuacji dochodzi często w przebiegu otyłości, ciąży, podczas intensywnego wysiłku fizycznego, dźwigania ciężarów, przewlekłego kaszlu, wymiotów czy zaparć, a także po urazach klatki piersiowej.

Przepuklina rozworu przełykowego może nie dawać żadnych objawów, jednak u części osób pojawiają się dolegliwości ze strony układu pokarmowego. Najczęściej obserwuje się zgagę, kwaśne odbijanie, cofanie treści pokarmowej oraz ból zlokalizowany w nadbrzuszu lub w obrębie klatki piersiowej. Schorzenie to częściej dotyczy kobiet, co wiąże się m.in. z przebiegiem ciąży i porodu, a ryzyko jego wystąpienia wzrasta wraz z wiekiem, szczególnie po 50. roku życia.

Wyróżnia się dwa główne typy przepukliny rozworu przełykowego: przepuklinę wślizgową, w której wpust i górna część żołądka przemieszczają się do klatki piersiowej, oraz przepuklinę okołoprzełykową, charakteryzującą się przemieszczeniem znacznej części, a niekiedy niemal całego żołądka.

Rodzaje przepukliny rozworu przełykowego

W obrębie przepukliny rozworu przełykowego wyróżnia się dwa podstawowe typy, różniące się mechanizmem powstawania oraz obrazem klinicznym.

Przepuklina wślizgowa

Najczęściej spotykaną postacią jest przepuklina wślizgowa, która dotyczy około 90% przypadków. Polega ona na przemieszczaniu się górnej części żołądka, niekiedy wraz z jego wpustem, do klatki piersiowej przez rozwór przełykowy. W tym typie schorzenia sam przełyk zachowuje prawidłową budowę, jednak zaburzone zostaje fizjologiczne przechodzenie treści pokarmowej do żołądka. Tego rodzaju zmiana sprzyja cofaniu się treści żołądkowej do przełyku, co może prowadzić do podrażnienia i stanów zapalnych błony śluzowej. Do typowych objawów zalicza się zgagę, wymioty, trudności w połykaniu oraz ból zlokalizowany w środkowej części klatki piersiowej, który bywa mylony z dolegliwościami o podłożu kardiologicznym. Nasilenie objawów często obserwuje się po posiłkach, w pozycji leżącej, podczas snu lub przy pochylaniu tułowia.

Przepuklina okołoprzełykowa

Drugim, znacznie rzadszym, lecz potencjalnie poważniejszym typem jest przepuklina okołoprzełykowa. W tym przypadku do klatki piersiowej przemieszcza się dno żołądka lub jego większa część, położona obok przełyku, przy zachowaniu prawidłowego połączenia przełyku z wpustem. W skrajnych sytuacjach przemieszczeniu może ulec niemal cały żołądek. Obraz kliniczny tej postaci obejmuje przede wszystkim duszność, przyspieszoną czynność serca (tachykardię), a także trudności w połykaniu, ból lub uczucie pieczenia w klatce piersiowej oraz epizody cofania się treści żołądkowej.

Objawy przepukliny rozworu przełykowego

Nasilenie dolegliwości związanych z przepukliną wślizgową rozworu przełykowego zależy przede wszystkim od stopnia zaawansowania schorzenia oraz ogólnego stanu organizmu. U części osób objawy mogą być łagodne lub pojawiać się sporadycznie, natomiast u innych przybierają postać przewlekłą i znacząco obniżają komfort życia. Wystąpienie niepokojących symptomów powinno skłaniać do konsultacji lekarskiej, gdyż podstawą rozpoznania są badania obrazowe, takie jak gastroskopia oraz badanie RTG klatki piersiowej z użyciem kontrastu.

Najczęściej obserwowane objawy przepukliny wślizgowej obejmują:

• zgagę,
• cofanie się treści żołądkowej do przełyku i gardła,
• kwaśne odbijanie
• uczucie dyskomfortu lub ból w obrębie klatki piersiowej,
• trudności w przełykaniu,
• duszność,
• przewlekły kaszel oraz chrypkę.

Symptomy te często występują około godziny po posiłku oraz nasilają się w pozycji leżącej lub podczas pochylania tułowia. Zdarza się również, że przepuklinie towarzyszy utajone krwawienie z przewodu pokarmowego, choć jawne krwawienia należą do rzadkości.

Nawet niewielka przepuklina rozworu przełykowego może powodować objawy zbliżone do choroby refluksowej, co bywa przyczyną mylnej diagnozy. Długotrwałe, nieleczone schorzenie może stopniowo osłabiać organizm i sprzyjać rozwojowi powikłań. Wśród rzadziej występujących, lecz możliwych objawów wymienia się:

• przewlekły suchy kaszel,
• świszczący oddech,
• zawroty głowy,
• wymioty,
• bóle w klatce piersiowej o różnym nasileniu.

Przyczyny powstawania przepukliny rozworu przełykowego

Do rozwoju przepukliny wślizgowej rozworu przełykowego najczęściej dochodzi na skutek wzrostu ciśnienia wewnątrz jamy brzusznej oraz osłabienia struktur przepony. Czynniki te mogą działać pojedynczo lub współistnieć, stopniowo zwiększając ryzyko przemieszczenia części żołądka do klatki piersiowej. Znaczenie ma również naturalny proces starzenia się organizmu, w przebiegu którego mięśnie i tkanki tracą swoją elastyczność oraz zdolność do utrzymywania prawidłowego położenia narządów.

Do najczęściej wymienianych czynników sprzyjających powstawaniu przepukliny należą:

• otyłość, zwłaszcza o typie brzusznym, prowadząca do stałego wzrostu ciśnienia śródbrzusznego,
• ciąża i poród, podczas których dochodzi zarówno do zwiększonego nacisku w jamie brzusznej, jak i znacznego wysiłku fizycznego,
• intensywny wysiłek fizyczny, w szczególności dźwiganie ciężkich przedmiotów,
• przewlekły kaszel, często związany z paleniem tytoniu lub chorobami układu oddechowego,
• nawracające zaparcia i wymioty, powodujące częste napinanie mięśni brzucha,
• utrata elastyczności przepony, typowa dla osób w podeszłym wieku.

Dodatkowe czynniki ryzyka obejmują:

• siedzący tryb życia,
• długotrwałą pracę w pozycji pochylonej,
• wykonywanie pracy fizycznej wymagającej podnoszenia ciężarów,
• przewlekły stres, który może pośrednio wpływać na napięcie mięśniowe i funkcjonowanie układu pokarmowego,
• urazy oraz zabiegi operacyjne w obrębie klatki piersiowej lub jamy brzusznej, prowadzące do osłabienia przepony.

Statystycznie przepuklina wślizgowa rozworu przełykowego częściej dotyczy kobiet, osób starszych oraz wykonujących pracę fizyczną. Należy jednak podkreślić, że obecność czynników ryzyka nie jest równoznaczna z rozwojem schorzenia. Duże znaczenie ma ogólna kondycja organizmu oraz stosowanie działań profilaktycznych, takich jak utrzymanie prawidłowej masy ciała, unikanie nadmiernego wysiłku oraz dbanie o prawidłową postawę ciała.

Diagnozowanie przepukliny rozworu przełykowego

Rozpoznanie przepukliny rozworu przełykowego opiera się na kompleksowej diagnostyce, której celem jest potwierdzenie nieprawidłowości anatomicznych oraz ocena ewentualnych powikłań ze strony górnego odcinka przewodu pokarmowego. Prawidłowa diagnoza ma kluczowe znaczenie dla wyboru odpowiedniego sposobu leczenia.

Wywiad medyczny i badanie fizykalne

Proces diagnostyczny rozpoczyna się od szczegółowego wywiadu lekarskiego, podczas którego zbierane są informacje dotyczące występujących dolegliwości. Szczególną uwagę zwraca się na objawy takie jak: zgaga, pieczenie lub ból w klatce piersiowej, cofanie treści żołądkowej, trudności w przełykaniu. Uzupełnieniem wywiadu jest badanie fizykalne, obejmujące ocenę okolicy nadbrzusza oraz napięcia mięśniowego. Choć badanie to nie pozwala jednoznacznie potwierdzić przepukliny, może dostarczyć dodatkowych wskazówek klinicznych.

Badania endoskopowe i obrazowe

Podstawowym badaniem wykorzystywanym w rozpoznawaniu przepukliny rozworu przełykowego jest gastroskopia, czyli endoskopia górnego odcinka przewodu pokarmowego. Podczas badania, poprzez jamę ustną, wprowadzany jest giętki endoskop wyposażony w kamerę, co umożliwia bezpośrednią ocenę przełyku, żołądka i dwunastnicy. Badanie to pozwala na: wykrycie nieprawidłowości anatomicznych, ocenę stanu błony śluzowej, rozpoznanie stanów zapalnych, nadżerek i owrzodzeń, pobranie wycinków do badania histopatologicznego lub w kierunku zakażenia Helicobacter pylori.

W zależności od obrazu klinicznego lekarz może zlecić również inne badania uzupełniające, takie jak:

• badanie RTG klatki piersiowej z kontrastem, umożliwiające ocenę położenia żołądka oraz pasażu kontrastu przez przełyk,
• tomografia komputerowa (TK) klatki piersiowej, stosowana w wybranych przypadkach w celu dokładniejszej oceny struktur anatomicznych,
• manometria przełykowa, polegająca na pomiarze ciśnienia w różnych odcinkach przełyku, pomocna w ocenie funkcji mięśni przełyku i dolnego zwieracza.

Leczenie przepukliny rozworu przełykowego

Dobór metody leczenia przepukliny wślizgowej rozworu przełykowego zależy od stopnia zaawansowania schorzenia, rodzaju występujących objawów oraz ich nasilenia. W przypadkach bezobjawowych lub przebiegających z niewielkimi dolegliwościami postępowanie ma zazwyczaj charakter zachowawczy. Podstawą jest konsultacja lekarska, najczęściej z gastrologiem, a w bardziej zaawansowanych sytuacjach także z chirurgiem.

Postępowanie niefarmakologiczne

W łagodnych postaciach choroby leczenie może opierać się na modyfikacji stylu życia oraz na odpowiednio dobranej diecie, zbliżonej do zaleceń stosowanych w chorobie refluksowej. Zaleca się w szczególności:

• unikanie tłustych, ciężkostrawnych i pikantnych potraw,
• rezygnację z napojów gazowanych, alkoholu, mocnej kawy i herbaty,
• spożywanie mniejszych porcji posiłków, ale częściej,
• unikanie jedzenia tuż przed snem,
• spanie z uniesioną górną częścią tułowia,
• ograniczenie intensywnej aktywności fizycznej bezpośrednio po posiłkach,
• unikanie dźwigania ciężkich przedmiotów.

W przypadku współistniejącej nadwagi lub otyłości istotnym elementem leczenia jest stopniowa redukcja masy ciała, która przyczynia się do zmniejszenia ciśnienia w jamie brzusznej.

Leczenie farmakologiczne

Jeżeli zmiana nawyków nie przynosi wystarczającej poprawy, wdrażane jest leczenie farmakologiczne. Najczęściej stosuje się leki zmniejszające wydzielanie kwasu żołądkowego, w tym inhibitory pompy protonowej. Dawkowanie oraz czas trwania terapii ustalane są indywidualnie przez lekarza prowadzącego.

Leczenie operacyjne

W sytuacji, gdy leczenie zachowawcze i farmakologiczne nie przynosi oczekiwanych efektów lub gdy objawy są nasilone, rozważa się leczenie operacyjne. Zabieg wykonywany jest najczęściej metodą laparoskopową, a w wybranych przypadkach stosuje się klasyczną operację chirurgiczną. Decyzja o leczeniu operacyjnym podejmowana jest po dokładnej ocenie stanu pacjenta i stopnia zaawansowania przepukliny.

Profilaktyka i postępowanie dietetyczne w przepuklinie rozworu przełykowego

Nie wszystkie czynniki sprzyjające rozwojowi przepukliny wślizgowej rozworu przełykowego mogą zostać całkowicie wyeliminowane. Trudno zapobiec naturalnym procesom, takim jak osłabienie i utrata elastyczności przepony wraz z wiekiem czy okresowy wzrost ciśnienia w jamie brzusznej w czasie ciąży i porodu. Istnieje jednak wiele obszarów, na które można realnie wpłynąć, ograniczając ryzyko wystąpienia schorzenia lub zmniejszając nasilenie objawów.

Działania profilaktyczne

Istotnym elementem profilaktyki jest kontrola masy ciała, ponieważ nadwaga i otyłość sprzyjają wzrostowi ciśnienia śródbrzusznego. W razie potrzeby zalecana jest modyfikacja diety oraz zwiększenie codziennej aktywności fizycznej, najlepiej pod nadzorem specjalisty. Warto również zwrócić uwagę na codzienne nawyki i styl życia.

Do najważniejszych działań profilaktycznych należą:

• utrzymywanie prawidłowej masy ciała,
• unikanie dźwigania ciężkich przedmiotów i nadmiernego wysiłku fizycznego,
• zapobieganie zaparciom poprzez odpowiednią dietę i nawodnienie,
• rezygnacja z palenia tytoniu,
• unikanie długotrwałej pracy w pozycji pochylonej lub siedzącej bez przerw,
• niespożywanie posiłków w pośpiechu oraz zachowanie właściwej higieny jedzenia,
• unikanie przyjmowania pozycji leżącej bezpośrednio po posiłkach,
• spożywanie ostatniego posiłku na 2–3 godziny przed snem.

Rola diety w przepuklinie rozworu przełykowego

Odpowiednio dobrana dieta odgrywa kluczową rolę w łagodzeniu objawów przepukliny rozworu przełykowego, choć nie prowadzi do jej wyleczenia. Zasady żywieniowe w dużej mierze pokrywają się z zaleceniami stosowanymi w chorobie refluksowej i mają na celu ograniczenie podrażnienia błony śluzowej przełyku przez kwaśną treść żołądkową.

Podstawowe zalecenia dietetyczne obejmują:

• spożywanie mniejszych porcji posiłków, ale częściej (5–6 posiłków dziennie),
• unikanie jedzenia tuż przed snem (ostatni posiłek 3–4 godziny przed położeniem się),
• zachowanie prawidłowej postawy ciała podczas jedzenia i po posiłku,
• zwiększenie podaży błonnika pokarmowego (warzywa, owoce, produkty pełnoziarniste, rośliny strączkowe),
• picie odpowiedniej ilości wody w ciągu dnia,
• utrzymywanie prawidłowej masy ciała,
• spanie z uniesioną górną częścią tułowia w celu ograniczenia nocnego refluksu.

Pomocne może być również prowadzenie dziennika żywieniowego, który pozwala zidentyfikować produkty nasilające dolegliwości.

Produkty niewskazane przy przepuklinie rozworu przełykowego

W celu ograniczenia objawów zaleca się eliminację lub znaczne ograniczenie produktów sprzyjających refluksowi i zgadze. Do najczęściej niewskazanych należą:

• potrawy tłuste, smażone i ciężkostrawne,
• ostre przyprawy (np. pieprz, chili, curry, musztarda),
• cebula i inne warzywa cebulowe, pomidory oraz ich przetwory,
• kwaśne owoce i cytrusy oraz soki cytrusowe,
• napoje gazowane,
• kawa, mocna herbata, napoje kofeinowe oraz napary z mięty,
• alkohol i nikotyna,
• kakao, czekolada i wyroby czekoladowe,
• potrawy na bazie mocnych wywarów oraz produkty zawierające glutaminian sodu.

Świadome obserwowanie reakcji organizmu na poszczególne produkty oraz wczesne wprowadzanie zmian dietetycznych może znacząco poprawić komfort życia i zapobiec nasilaniu się objawów. W przypadku utrzymujących się dolegliwości wskazana jest konsultacja z lekarzem lub dietetykiem, który pomoże dostosować zalecenia do indywidualnych potrzeb.