Zakażenia pasożytnicze płuc

Choroby pasożytnicze płuc to stosunkowo rzadko rozpoznawana, lecz istotna grupa schorzeń, które mogą prowadzić do poważnych powikłań oddechowych. Choć w powszechnej świadomości pasożyty kojarzone są głównie z układem pokarmowym, wiele z nich w swoim cyklu życiowym przechodzi przez płuca lub lokalizuje się w nich na stałe. Zrozumienie mechanizmów zakażenia, czynników ryzyka oraz metod diagnostycznych ma kluczowe znaczenie dla wczesnego rozpoznania i skutecznego leczenia tych schorzeń.

Skąd biorą się pasożyty w płucach?

Pasożyty zdolne do zajmowania układu oddechowego tworzą niejednorodną grupę organizmów, które mogą lokalizować się w płucach na stałe lub traktować je jako etap przejściowy w swoim cyklu rozwojowym przed dotarciem do narządu docelowego. Ich obecność w obrębie dróg oddechowych i miąższu płucnego wiąże się z ryzykiem uszkodzenia tkanek, zaburzeń wymiany gazowej oraz wywołania reakcji zapalnej o różnym nasileniu.

Zakażenia pasożytnicze płuc notowane są na całym świecie i mogą występować zarówno u osób immunokompetentnych, jak i z obniżoną odpornością. Ciężkość przebiegu zależy od gatunku pasożyta, intensywności inwazji oraz ogólnego stanu zdrowia chorego. U osób z zaburzeniami odporności częściej obserwuje się powikłania oraz ryzyko utrwalonych zmian w tkance płucnej. Z tego względu kluczowe znaczenie ma wczesne rozpoznanie i wdrożenie odpowiedniego leczenia, co pozwala ograniczyć następstwa choroby i poprawić funkcję układu oddechowego. Szczególnie wysoką zapadalność odnotowuje się w krajach rozwijających się, gdzie choroby pasożytnicze pozostają istotną przyczyną zachorowalności i zgonów.

Płuca mogą stanowić pierwotne ognisko choroby, element zakażenia uogólnionego lub narząd przejściowy w trakcie migracji larw. Do zakażenia może dojść kilkoma drogami. Najczęstsza jest droga pokarmowa, poprzez spożycie jaj pasożytów obecnych w zanieczyszczonej wodzie, żywności lub na brudnych rękach. Możliwe jest także wnikanie larw przez skórę podczas kontaktu z zanieczyszczoną glebą lub wodą, a w niektórych przypadkach zakażenie następuje w wyniku ukłucia przez owady będące wektorami pasożytów.

Szczególną uwagę zwraca się na zakażenia związane z kontaktem ze zwierzętami. Rezerwuarem Echinococcus granulosus jest pies, natomiast Echinococcus multilocularis związany jest przede wszystkim z lisami; do przypadkowego zakażenia dochodzi wskutek połknięcia jaj pasożyta, na przykład wraz z nieumytymi owocami leśnymi lub poprzez kontakt z sierścią zwierząt. Z kolei zakażenie Toxocara spp., określane jako zespół larwy trzewnej wędrującej, dotyczy głównie małych dzieci i wiąże się z połknięciem dojrzałych jaj obecnych w skażonej glebie lub piasku. W przebiegu inwazji może dochodzić do powstawania zmian ziarniniakowych w różnych narządach, w tym także w obrębie narządu wzroku.

Rodzaje pasożytów w płucach i przyczyny zakażenia

Wśród pasożytów, które przejściowo zajmują płuca w trakcie swojego cyklu rozwojowego, istotną grupę stanowią nicienie. Do tej kategorii zalicza się między innymi Ascaris lumbricoides (glistę ludzką). Po połknięciu inwazyjnych jaj larwy uwalniają się w jelicie, następnie przedostają się do krwiobiegu i wraz z nim docierają do płuc, gdzie mają zapewnione warunki tlenowe niezbędne do dalszego rozwoju. Z płuc przemieszczają się przez drzewo oskrzelowe do gardła, zostają ponownie połknięte i ostatecznie dojrzewają w jelicie cienkim.

Podobny mechanizm migracji dotyczy Toxocara canis oraz Toxocara cati. Zakażenie następuje po spożyciu dojrzałych jaj, a uwolnione larwy wędrują z jelita do wątroby, a następnie mogą przedostać się do płuc i innych narządów. Inwazja tych pasożytów może prowadzić do rozwoju zespołu larwy trzewnej wędrującej, szczególnie u małych dzieci, w następstwie kontaktu z zanieczyszczoną glebą lub piaskiem.

Do nicieni przechodzących przez płuca należy również Strongyloides stercoralis, wywołujący węgorzycę. Larwy tego pasożyta po wniknięciu do organizmu migrują do płuc, skąd po odkrztuszeniu i ponownym połknięciu trafiają do jelita cienkiego, gdzie osiągają postać dorosłą. Zbliżony cykl dotyczy tęgoryjców – Ancylostoma duodenale oraz Necator americanus – których larwy przedostają się do organizmu przez skórę, następnie wraz z krwią docierają do płuc, by po migracji do gardła i ponownym połknięciu dojrzewać w przewodzie pokarmowym.

Istnieją również pasożyty, dla których płuca stanowią miejsce stałego bytowania. Należy do nich Paragonimus westermani, przywra płucna osiedlająca się w miąższu płuc i wywołująca objawy mogące przypominać gruźlicę. Z kolei Echinococcus granulosus tworzy w płucach torbiele (bąble), rozwijające się powoli i mogące osiągać znaczne rozmiary. Pokrewny gatunek – Echinococcus multilocularis – lokalizuje się głównie w wątrobie, jednak drogą krwi może zajmować także płuca.

Wśród pierwotniaków zdolnych do zajęcia układu oddechowego wymienia się Entamoeba histolytica, który pierwotnie bytuje w jelicie grubym, lecz w przebiegu zakażenia może szerzyć się drogą krwi do innych narządów, w tym do płuc.

Zakażenie pasożytami może nastąpić kilkoma drogami:

1. Najczęstsza jest droga pokarmowa – poprzez spożycie jaj lub cyst obecnych w skażonej wodzie, żywności czy na brudnych rękach.
2. Część pasożytów wnika przez nieuszkodzoną skórę podczas kontaktu z zanieczyszczoną glebą lub wodą.
3. Inne przenoszone są przez owady krwiopijne, zwłaszcza komary. Do tej grupy należą m.in. Plasmodium vivax, Plasmodium ovale oraz Plasmodium malariae, a także filarie, takie jak Wuchereria bancrofti, Brugia malayi, Mansonella ozzardi czy Dirofilaria immitis, występujące głównie w strefie tropikalnej i subtropikalnej. Ryzyko zakażenia zwiększa się podczas podróży do regionów endemicznych.

Objawy występowania pasożytów w płucach

Obecność pasożytów w obrębie układu oddechowego wywołuje reakcję zapalną, której towarzyszy zwiększone wydzielanie śluzu, powstawanie nacieków komórkowych oraz zmiany w strukturze nabłonka dróg oddechowych. Następstwem tych procesów mogą być dolegliwości o różnym nasileniu. Najczęściej obserwuje się napadowy kaszel, świszczący oddech, duszność oraz – w niektórych przypadkach – krwioplucie. Objawom ze strony układu oddechowego mogą towarzyszyć symptomy ogólne, takie jak gorączka, osłabienie, bóle głowy, spadek tolerancji wysiłku, a także dolegliwości ze strony przewodu pokarmowego, m.in. bóle brzucha, nudności czy wymioty. Część zakażeń może jednak przebiegać bezobjawowo i zostać wykryta przypadkowo.

Obraz kliniczny zależy od gatunku pasożyta oraz etapu jego cyklu rozwojowego. W przebiegu glistnicy wywołanej przez Ascaris lumbricoides w fazie migracji larw przez płuca pojawia się kaszel, niekiedy duszność oraz objawy ogólne, w tym stan podgorączkowy lub gorączka. Dolegliwości te mają zwykle charakter przejściowy i ustępują samoistnie w ciągu kilku tygodni.

Zakażenia wywołane przez Echinococcus granulosus oraz inne gatunki bąblowców przez długi czas mogą nie dawać żadnych objawów. Tworzące się torbiele lokalizują się najczęściej w wątrobie i płucach, rzadziej w ośrodkowym układzie nerwowym. Symptomy ze strony układu oddechowego pojawiają się zwykle w wyniku ucisku torbieli na sąsiednie struktury, jej pęknięcia lub nadkażenia bakteryjnego. Rozrastające się zmiany mogą prowadzić do stopniowego uszkodzenia i zaniku zajętych tkanek.

W przypadku zakażenia Toxocara canis lub Toxocara cati zajęcie płuc może objawiać się kaszlem, świstami oddechowymi oraz gorączką, choć inwazja często przebiega skąpoobjawowo. W niektórych filariozach, wywoływanych m.in. przez Wuchereria bancrofti, możliwe jest występowanie krwioplucia oraz bólu opłucnowego.

Zakażenia pasożytnicze układu oddechowego sprzyjają także rozwojowi wtórnych infekcji bakteryjnych, co może dodatkowo nasilać objawy i pogarszać przebieg choroby.

Diagnostyka chorób pasożytniczych płuc

Rozpoznanie zakażeń pasożytniczych płuc jest utrudnione ze względu na nieswoisty charakter objawów, które mogą przypominać inne, częściej występujące choroby układu oddechowego. Z tego powodu w pierwszym etapie diagnostyki zazwyczaj wyklucza się bardziej powszechne przyczyny dolegliwości, takie jak infekcje bakteryjne, wirusowe czy choroby zapalne płuc.

Podstawą procesu diagnostycznego jest szczegółowy wywiad lekarski, obejmujący:

• ocenę potencjalnych źródeł zakażenia (kontakt ze zwierzętami domowymi lub dzikimi),
• przebywanie w środowisku mogącym sprzyjać zakażeniu,
• podróże do regionów, w których choroby pasożytnicze występują częściej,
• ocena objawów klinicznych oraz ich czasu trwania.

W diagnostyce wykorzystuje się szereg badań laboratoryjnych:

• morfologia krwi często stwierdza się zwiększoną liczbę granulocytów kwasochłonnych, czyli eozynofilię, która może wskazywać na obecność pasożyta,
• badania serologiczne umożliwiające wykrycie swoistych przeciwciał przeciwko określonym patogenom,
• metody biologii molekularnej, takie jak PCR, pozwalające na identyfikację materiału genetycznego pasożyta,
• badanie kału, szczególnie gdy podejrzewa się pasożyty rozwijające się zarówno w przewodzie pokarmowym, jak i w płucach.
• analiza plwociny w celu wykrycia form pasożyta obecnych w drogach oddechowych.

Ważnym elementem diagnostyki są badania obrazowe klatki piersiowej, takie jak:

• zdjęcie rentgenowskie,
• tomografia komputerowa,
• rezonans magnetyczny. 

Pozwalają one uwidocznić zmiany zapalne, nacieki, a także charakterystyczne zmiany torbielowate, typowe dla niektórych zakażeń pasożytniczych, na przykład bąblowicy. W niektórych przypadkach rozważane jest pobranie materiału bezpośrednio ze zmiany chorobowej, na przykład płynu z torbieli, w celu przeprowadzenia badań mikroskopowych lub molekularnych. Jednak nie zawsze jest to możliwe, ponieważ procedury inwazyjne mogą wiązać się z ryzykiem powikłań, takich jak rozsiew zakażenia lub uszkodzenie zajętych struktur.

Leczenie chorób pasożytniczych płuc