Kompresoterapia - leczenie uciskiem

Kompresoterapia ( kompresjoterapia) jest metodą stosowaną w profilaktyce i leczeniu chorób żylnych oraz owrzodzeń żylnych, która pomaga poprawić przepływ krwi i zmniejszyć obrzęki. Może być stosowana jako metoda wspomagająca inne metody leczenia lub jako samodzielna terapia. Terapia kompresyjna to inna nazwa leczenia uciskowego. Jest to dość prosta metoda stosowana w profilaktyce i leczeniu chorób żylnych oraz ich powikłań. Leczenie objawowe za pomocą ucisku stosuje się również w przypadku innych przyczyn obrzęków (np. obrzęków limfatycznych i tłuszczowych).

Zasada działania produktów uciskowych jest w zasadzie bardzo prosta. Dzięki specjalnej konstrukcji wywierają one na kończynę tzw. ucisk stopniowany. W ten sposób pomagają zmniejszyć obrzęk i wspomagają prawidłowy przepływ krwi w układzie żylnym, który w zasadzie powinien być antygrawitacyjny. W przypadku produktów uciskowych nacisk jest najsilniejszy w okolicy kostki, a najsłabszy w górnej części uda.

Rodzaje produktów uciskowych

Współczesna terapia uciskowa opiera się na stosowaniu różnych produktów uciskowych, które można sklasyfikować według ich elastyczności, konstrukcji i przeznaczenia. Najczęściej stosowane w codziennej praktyce są:

• bandaże uciskowe o krótkim rozciąganiu: powszechnie nazywane „sztywnymi”, charakteryzują się ograniczoną elastycznością, co oznacza, że rozciągają się tylko w minimalnym stopniu. Są wykonane z materiałów zawierających niewielką ilość włókien elastycznych. W rezultacie wyróżniają się one zdolnością do generowania wysokiego ciśnienia roboczego, co jest szczególnie zauważalne podczas aktywności fizycznej, np. podczas chodzenia. Z kolei w stanie spoczynku (np. podczas siedzenia) zapewniają niskie ciśnienie spoczynkowe, co zapewnia pacjentowi komfort i minimalizuje ryzyko nadmiernego ucisku podczas bezruchu. Tego typu bandaże są szeroko stosowane w leczeniu różnych schorzeń sercowo-naczyniowych i limfatycznych. Są one szczególnie skuteczne w leczeniu obrzęków limfatycznych, żylnych i mieszanych. Stosuje się je również w bardziej zaawansowanych przypadkach, takich jak aktywne owrzodzenia żylne, gdzie wymagane jest intensywne i szybkie działanie terapeutyczne w celu przyspieszenia gojenia się ran i poprawy mikrokrążenia.
• bandaże długie (elastyczne): charakteryzują się wysoką elastycznością, są wykonane z materiałów zawierających dużą ilość włókien elastycznych, generują niższe ciśnienie robocze i wyższe ciśnienie spoczynkowe; stosuje się je głównie w przypadkach umiarkowanego obrzęku, w profilaktyce żylnej oraz w sytuacjach, w których wymagany jest większy komfort użytkowania; do tej podgrupy należą bandaże elastyczne i niektóre wyroby pończosznicze (podkolanówki, pończochy, rajstopy).

Systemy wielowarstwowe: są to zaawansowane systemy stosowane w terapii kompresyjnej przez doświadczony personel; składają się z kilku warstw (zwykle 2-4) o różnych właściwościach, które współdziałają, tworząc skuteczny system kompresji. Systemy wielowarstwowe działają jak bandaże o krótkim rozciąganiu, generując wysokie ciśnienie podczas ruchu i niższe ciśnienie w spoczynku, ale dzięki specjalnej konstrukcji pozostają na miejscu nawet przez 5-7 dni. Są szczególnie zalecane dla pacjentów z owrzodzeniami żylnymi nóg (C5-C6).

Podkolanówki, pończochy i rajstopy uciskowe: są to najczęściej stosowane produkty uciskowe o stopniowanym ucisku; są wykonane z elastycznych materiałów, które zapewniają odpowiedni ucisk i komfort; są dziane na okrągło.  Produkty tego typu muszą być precyzyjnie dopasowane do wymiarów nóg pacjenta.

Medyczne systemy kompresji adaptacyjnej (MAC) to stosunkowo nowa kategoria produktów kompresyjnych; łączą one cechy tradycyjnych bandaży i pończoch kompresyjnych. W międzynarodowej nomenklaturze często stosuje się również termin „regulowane systemy opasek kompresyjnych”.

Klasa kompresji – co to jest?

Produkty kompresyjne są klasyfikowane według siły nacisku, jaki wywierają na kończynę. Siła kompresji jest mierzona w milimetrach słupa rtęci (mmHg). Europejski system klasyfikacji kompresji dla odzieży kompresyjnej został opracowany w celu ujednolicenia standardów i ułatwienia wyboru odpowiedniej klasy kompresji (CCL). Należy zauważyć, że ciśnienie nie jest mierzone bezpośrednio w tkankach, ale na styku odzieży uciskowej i skóry (znane jako ciśnienie styku).

W nomenklaturze europejskiej rozróżniamy cztery klasy kompresji:

1. CCL1 (18-21 mmHg – lekka kompresja): produkty tego typu są stosowane głównie w profilaktyce, w przypadku niewielkich obrzęków i uczucia ciężkości w nogach.
   
2. CCL2 (23-32 mmHg – średnia kompresja): siła kompresji najczęściej zalecana w przypadku chorób żylnych, kobiet w ciąży, profilaktyki wtórnej, umiarkowanych obrzęków oraz po zabiegach dożylnych i chirurgicznych na układzie żylnym.
   
3. CCL3 (34-46 mmHg – silna kompresja): produkty o tej sile kompresji są stosowane w leczeniu zaawansowanej niewydolności żylnej i postaciach powikłanych (C4-C6 według CEAP) oraz w zespole pozakrzepowym.
   
4. CCL4 (od 49 mmHg – bardzo silna kompresja): siła kompresji stosowana w ciężkich przypadkach obrzęku limfatycznego i zaawansowanych zaburzeniach żylnych.

W terapii kompresyjnej elastyczność produktu (gumki lub gotowe wyroby pończosznicze) definiuje się w dość prosty sposób.  Elastyczność odnosi się do zdolności materiału, z którego wykonano produkt, do rozciągania się pod wpływem siły i powrotu do pierwotnego kształtu.

Istnieją trzy główne poziomy elastyczności: niska (mniej niż 70% pierwotnej długości), średnia (między 70 a 140%) i wysoka (ponad 140%).

Produkty o wysokiej elastyczności (długie rozciąganie) generują niższe ciśnienie robocze (podczas ruchu), natomiast produkty o niskiej elastyczności (krótkie rozciąganie) generują wyższe ciśnienie robocze.

Produkty z dzianiny okrągłej (najczęściej stosowane) są wytwarzane na maszynach cylindrycznych i charakteryzują się jednolitą, bezszwową konstrukcją, dzięki czemu są bardziej elastyczne i wygodne w noszeniu.

Z kolei produkty z dzianiny płaskiej są wytwarzane na maszynach płaskich, mają dodatkowy szew i chociaż są grubsze i sztywniejsze, mogą być wykonane na miarę zgodnie z indywidualnymi wymiarami pacjenta. Jest to szczególnie ważne w przypadkach nietypowych kształtów kończyn i zaawansowanych stadiów chorób żylnych, obrzęku limfatycznego, lipoedema lub obrzęku mieszanego (bardzo częstego w codziennej praktyce flebologicznej), np. obrzęku żylno-limfatycznego.

Wskazania do terapii uciskowej

Terapia uciskowa jest stosowana w wielu sytuacjach klinicznych. Najczęstsze wskazania do jej stosowania obejmują:

• zapobieganie zaburzeniom żylnym (osoby stojące lub siedzące w pracy, podczas długich podróży);
• obrzęki w niewydolności żylnej kończyn dolnych;
• zaawansowana choroba żylna (stadia C4-C6 według CEAP);
• obrzęki w czasie ciąży;
• po zabiegach na układzie żylnym;
• zapobieganie zakrzepicy żylnej po urazach, unieruchomieniu (np. po złamaniach, operacjach ortopedycznych, neurochirurgicznych lub ginekologicznych);
• zakrzepica żylna (faza ostra i podostra);
• zapobieganie zespołowi pozakrzepowemu;
• obrzęk limfatyczny (limfatyczny);
• obrzęk tłuszczowy (lipidowy).

Regularne stosowanie terapii uciskowej w połączeniu z aktywnością fizyczną znacznie zmniejsza ryzyko rozwoju bardziej zaawansowanych stadiów chorób żylnych. Skuteczność tej terapii wynika z mechanicznego wsparcia układu żylnego – terapia uciskowa nie tylko zmniejsza średnicę żył powierzchownych, ale także zwiększa prędkość przepływu krwi żylnej i zmniejsza refluks w niewydolnych żyłach. W warunkach fizjologicznych, podczas aktywności fizycznej, skurcze mięśni łydek generują ciśnienie rzędu 150-200 mmHg, co przy sprawnych zastawkach żylnych zapewnia bardzo skuteczny powrót żylny. Terapia uciskowa, poprzez zastosowanie ucisku zewnętrznego (zwykle w zakresie od 20 do 40 mmHg), wspomaga ten naturalny mechanizm, zwłaszcza u pacjentów z dysfunkcją zastawek żylnych.

Badania potwierdzają, że wczesne wdrożenie terapii kompresyjnej może spowolnić lub nawet zatrzymać postęp niewydolności żylnej, zapobiegając nieodwracalnym zmianom w układzie żylnym. Jest to szczególnie ważne w kontekście zapobiegania rozwojowi zespołu pozakrzepowego, gdzie systematyczna terapia kompresyjna może zmniejszyć ryzyko jego wystąpienia nawet o 50%.

Ponadto odpowiednio dobrana terapia uciskowa zmniejsza obrzęki, poprawia drenaż limfatyczny (poprawia przepływ limfy do serca) i mikrokrążenie tkankowe, co przekłada się na zmniejszenie bólu i uczucia ciężkości w nogach.