Biała źrenica jako objaw poważnych chorób oka – jak rozpoznać leukokorię?

Leukokoria, zwana potocznie „kocim okiem”, to niepokojący objaw oftalmologiczny, polegający na pojawieniu się białej refleksji w źrenicy oka. Może być dostrzeżona na zdjęciach z lampą błyskową lub w badaniu okulistycznym. Choć w niektórych przypadkach może wynikać z nieszkodliwych przyczyn, leukokoria często sygnalizuje poważne choroby, takie jak siatkówczak, zaćma wrodzona czy choroby siatkówki. Wczesna diagnoza jest kluczowa, ponieważ szybkie rozpoznanie i leczenie mogą uratować nie tylko wzrok, ale i życie pacjenta. W tym artykule przybliżymy najczęstsze przyczyny leukokorii, metody jej wykrywania oraz sposoby leczenia.

Czym jest biała źrenica?

Leukokoria, znana również jako biała źrenica lub kocie oko, to objaw okulistyczny, który może sygnalizować nieprawidłowości w obrębie narządu wzroku, choć nie zawsze wiąże się z chorobami oczu. Powstaje na skutek specyficznego odbicia światła – w zdrowym oku refleks źreniczny ma czerwone zabarwienie, co wynika z odbicia światła od bogato unaczynionej siatkówki. Zjawisko to często zauważalne jest na zdjęciach wykonanych z użyciem lampy błyskowej.

W przypadku pewnych schorzeń okulistycznych źrenica może wykazywać biały refleks, co prowadzi do powstania charakterystycznej jasnej plamki w jej obrębie. Warto podkreślić, że leukokoria nie jest specyficzna dla jednej konkretnej choroby, lecz może występować w przebiegu różnych schorzeń oczu.

Rodzaje leukokorii

Warto wiedzieć, że okuliści klasyfikują leukokorię na kilka typów, zależnie od lokalizacji zmian patologicznych. Wyróżnia się:

• Leukokorię przedsoczewkową, występującą m.in. w przebiegu żółtakoziarniniaka młodzieńczego,
• Leukokorię soczewkową, charakterystyczną dla zaćmy wrodzonej,
• Leukokorię zasoczewkową, związaną m.in. z siatkówczakiem,
• Leukokorię mieszaną, obejmującą zmiany w różnych obszarach oka.

Przyczyny występowania białej źrenicy

Biała plamka na oku wskazuje na zmiany patologiczne w obrębie narządu wzroku i może być objawem różnych schorzeń oczu. Jej obecność zawsze wymaga konsultacji okulistycznej w celu dokładnej diagnostyki. Szczególnie istotne jest to u dzieci, ponieważ taki objaw może sygnalizować groźny nowotwór. Do najczęstszych przyczyn leukokorii należą siatkówczak, ziarniaki, zaćma oraz stany zapalne. Ponadto biała plamka na twardówce może wskazywać na przetrwałe hiperplastyczne pierwotne ciało szkliste, chorobę Coatsa czy odwarstwienie siatkówki.

Leukokoria u dzieci

Jednym z istotnych powodów leukokorii mogą być schorzenia naczyniowe, w tym retinopatia wcześniacza, której późnym objawem jest właśnie biała źrenica. Retinopatia wcześniacza wynika z nieprawidłowego rozwoju naczyń w niedojrzałej siatkówce. Po narodzinach dochodzi do ich niekontrolowanego rozrostu, co – bez odpowiedniego leczenia – może prowadzić do poważnego upośledzenia wzroku, a nawet ślepoty.

Głównym czynnikiem ryzyka tej choroby jest wcześniactwo, zwłaszcza u dzieci urodzonych przed 32. tygodniem ciąży. Dodatkowo większe ryzyko występuje u noworodków z masą urodzeniową poniżej 1500 g oraz u tych, które wymagają tlenoterapii.

Biała źrenica oraz oczopląs to późne objawy retinopatii wcześniaczej, dlatego wcześniaki poddawane są specjalistycznym badaniom okulistycznym. Nadmierna proliferacja naczyń może prowadzić do odwarstwienia siatkówki i utraty wzroku, dlatego leczenie ma na celu zahamowanie tego procesu. Najczęściej stosowaną metodą terapeutyczną jest fotokoagulacja laserowa, która polega na niszczeniu obwodowych części siatkówki, aby zapobiec dalszym uszkodzeniom.

Leukokoria u dorosłych

U dorosłych białej plamce na oku zazwyczaj towarzyszą dodatkowe objawy. Pacjenci najczęściej skarżą się na pogorszenie ostrości widzenia oraz uczucie obecności ciała obcego w oku, co jest charakterystyczne dla różnych schorzeń gałki ocznej. Leukokoria u dorosłych najczęściej wskazuje na chorobę Coatsa. Jeśli pacjent zauważa, że jego pole widzenia staje się zamglone, może to sugerować rozwój zaćmy. W przypadku wystąpienia niepokojących dolegliwości konieczna jest wizyta u okulisty w celu ustalenia ich przyczyny i wdrożenia odpowiedniego leczenia.

Leukokoria a retinoblastoma – złośliwy nowotwór wewnątrzgałkowy

Leukokoria może być jednym z objawów siatkówczaka (retinoblastomy), czyli najczęściej występującego nowotworu wewnątrzgałkowego u dzieci. Niestety, jest to złośliwa choroba, która w skrajnych przypadkach może prowadzić do śmierci pacjenta. Leukokoria stanowi najczęstszy symptom okulistyczny tej choroby i pojawia się u około 60–65% pacjentów. Retinoblastoma może dotyczyć jednego oka lub obu gałek ocznych jednocześnie. Siatkówczak często określany jest mianem „ślepego kociego oka” lub „kociego błysku”. Terminy te nawiązują do zjawiska obserwowanego u kotowatych, gdzie rozszerzona źrenica odbija intensywny blask w momencie padania światła na błonę odblaskową oka, np. u kota. Podobny efekt można zauważyć u dzieci dotkniętych retinoblastomą, co stanowi jeden z jej charakterystycznych objawów.

Retinoblastoma występuje w Polsce z częstością 1 na 15 000–18 000 żywo urodzonych dzieci. Oprócz leukokorii, nowotwór ten może manifestować się szeregiem innych objawów, takich jak:

• zez,
• różnobarwność tęczówek,
• zmiany w zachowaniu dziecka wynikające z zaburzeń widzenia,
• zaczerwienienie i ból gałki ocznej,
• powiększenie węzłów chłonnych w okolicy głowy i szyi,
• wytrzeszcz gałki ocznej spowodowany rozrostem guza,
• w zaawansowanych przypadkach: bóle głowy, nudności, wymioty, brak apetytu,
• bóle kostne związane z przerzutami,
• nieprawidłowe wyniki morfologii krwi obwodowej w przypadku zajęcia szpiku kostnego.

Ze względu na możliwe poważne konsekwencje choroby, szybka diagnostyka i leczenie są kluczowe dla ratowania wzroku i życia dziecka.

Leukokoria a zaćma wrodzona

Zaćma wrodzona to kolejna choroba oczu, która może objawiać się białym refleksem w źrenicy. Jest to schorzenie dziedziczne o podłożu genetycznym, które występuje rodzinnie. Zaćma dotyczy soczewki oka – dwuwypukłej struktury znajdującej się w tylnej komorze oka, między tęczówką a ciałem szklistym. Soczewka jest przezroczysta, nie jest ani unerwiona, ani unaczyniona, a jej główną funkcją jest skupianie promieni świetlnych na siatkówce, co umożliwia wyraźne widzenie. Zaćma to zaburzenie polegające na zmętnieniu soczewki oka, co prowadzi do utraty jej przejrzystości i w efekcie – niewyraźnego widzenia. Zaćma wrodzona może wynikać z nieprawidłowości genetycznych, jak również z negatywnego wpływu niektórych czynników na rozwijający się płód, takich jak promieniowanie jonizujące czy leki (np. sulfonamidy). Może być także konsekwencją zakażeń wewnątrzmacicznych, szczególnie tych wywołanych wirusami różyczki, świnki, ospy, a także toksoplazmozą.

Objawy zaćmy wrodzonej, oprócz wspomnianej białej źrenicy, obejmują:

• Uciskanie oczu przez niemowlę za pomocą piąstek, co występuje w przypadku zaćmy obustronnej i dotyczy dzieci niewidomych. Objaw ten nazywany jest również objawem palcowo-ocznym Franceschettiego.
• Oczopląs oraz zez, które występują głównie w przypadku zaćmy obustronnej. Oczopląs może utrzymywać się nawet po chirurgicznym leczeniu zaćmy.
• Zaburzenia widzenia, objawiające się opóźnieniem rozwoju dziecka – w przypadku częściowej zaćmy wrodzonej, objawy mogą być zauważalne dopiero w wieku wczesnoszkolnym.

Leczeniem z wyboru zaćmy wrodzonej jest operacja okulistyczna, polegająca na usunięciu zmętniałej soczewki.

Leukokoria a choroba Coatsa