Juvenilne idiopatyczne zapalenie stawów (JIA) – przyczyny, objawy, leczenie i profilaktyka

Juvenilne idiopatyczne zapalenie stawów (JIA) to przewlekła choroba zapalna stawów u dzieci i młodzieży poniżej 16 roku życia, trwająca co najmniej 6 tygodni, której przyczyna nie jest do końca poznana (idiopatyczna). JIA jest najczęstszą postacią zapalenia stawów u dzieci i obejmuje różne podtypy kliniczne, które różnią się objawami, przebiegiem choroby i rokowaniem.

Czym jest JIA?

JIA to choroba autoimmunologiczna, w której układ odpornościowy błędnie atakuje stawy, powodując przewlekłe zapalenie, ból i ograniczenie ruchomości. Choroba może prowadzić do:

deformacji stawów,

zaburzeń wzrostu,

przewlekłego bólu,

upośledzenia funkcji ruchowej.

Przyczyny JIA

Dokładna przyczyna JIA nie jest znana. Istnieje jednak kilka czynników sprzyjających:

Genetyczne predyspozycje

związane z genami HLA (np. HLA-B27),

większe ryzyko, jeśli w rodzinie występują choroby autoimmunologiczne.

Nieprawidłowa odpowiedź układu immunologicznego

prowadzi do przewlekłego stanu zapalnego stawów.

Czynniki środowiskowe

infekcje wirusowe lub bakteryjne mogą wyzwalać reakcję autoimmunologiczną u dzieci predysponowanych genetycznie.

JIA nie jest zaraźliwa i nie można jej przenieść na inne osoby.

Objawy JIA

Objawy zależą od podtypu, ale najczęściej obserwuje się:

ból stawów (szczególnie rano lub po odpoczynku),

obrzęk i zaczerwienienie stawów,

sztywność poranna,

ograniczenie ruchomości stawów,

gorączka i wysypka (w postaci systemowej),

zmiany skórne lub paznokciowe w postaci psoriatic JIA,

powiększenie węzłów chłonnych, wątroby lub śledziony (systemic JIA).

U niektórych dzieci JIA może rozwijać się bezobjawowo, a pierwszym symptomem jest jedynie ograniczenie ruchomości lub ból przy aktywności.

Powikłania

Nieleczona JIA może prowadzić do:

trwałych deformacji stawów,

zaburzeń wzrostu i asymetrii kończyn,

przewlekłego bólu,

zapalenia błony naczyniowej oka (uveitis), które może prowadzić do utraty wzroku,

zwiększonego ryzyka osteoporozy w późniejszym wieku.

Leczenie JIA

Celem leczenia jest kontrola stanu zapalnego, zmniejszenie bólu, zachowanie ruchomości stawów i zapobieganie powikłaniom.

Leki przeciwzapalne i przeciwbólowe

niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ) dla łagodzenia bólu i obrzęku.

Leki modyfikujące przebieg choroby (DMARDs)

metotreksat, sulfasalazyna, leflunomid – stosowane w cięższych postaciach, aby spowolnić postęp choroby.

Leki biologiczne

blokujące TNF-α, IL-1, IL-6, stosowane w przypadku oporności na standardowe leczenie.

Kortykosteroidy

doustnie lub w iniekcjach do stawu, w postaciach nasilonych lub systemowych.

Fizjoterapia i rehabilitacja

kluczowa dla zachowania ruchomości, wzmocnienia mięśni i prawidłowego rozwoju dziecka.

Profilaktyka i zalecenia

regularne kontrole lekarskie,

szybkie leczenie objawów zapalnych,

monitorowanie wzrostu i rozwoju dziecka,

kontrola oczu (szczególnie w JIA oligoarticularnej i postaci uveitis-prone),

aktywność fizyczna dostosowana do możliwości dziecka,

współpraca z fizjoterapeutą i okulistą.

Wczesne wykrycie i leczenie pozwala większości dzieci prowadzić aktywne życie i minimalizować powikłania.

Rokowanie zależy od podtypu choroby, wieku, w którym rozpoczęło się leczenie, oraz reakcji na terapię.

Najgorsze rokowanie mają postacie systemowe i poliartralne z dodatnim czynnikiem reumatoidalnym.