Choroby odzwierzęce (zoonozy) – aktualne zagrożenia dla zdrowia publicznego

Choroby odzwierzęce, określane fachowo jako zoonozy, to infekcje wywoływane przez patogeny przenoszone ze zwierząt na ludzi. Mogą być one bakteryjne, wirusowe, pasożytnicze lub grzybicze, a mechanizmy transmisji obejmują bezpośredni kontakt ze zwierzęciem, ukąszenia i zadrapania, spożycie zanieczyszczonej żywności, a także przenoszenie przez wektory, takie jak komary czy kleszcze. Zoonozom towarzyszy znaczące ryzyko dla zdrowia publicznego, gospodarki i bezpieczeństwa żywnościowego na całym świecie.

Czym są zoonozy i skala zagrożenia

Zoonozy obejmują ponad 200 znanych jednostek chorobowych, a ich znaczenie kliniczne rośnie z każdym rokiem. Szacuje się, że ponad 60% wszystkich chorób zakaźnych u ludzi ma charakter zoonotyczny, a około 75% nowo pojawiających się patogenów pochodzi od zwierząt.

Przykłady chorób zoonotycznych, które już miały ogromny wpływ na światowe zdrowie, to SARS-CoV-2 (COVID-19), Ebola, grypa ptasia czy wirus Nipah. Niektóre z tych chorób mogą prowadzić do ciężkich postaci klinicznych, a nawet pandemii, jeśli nie zostaną szybko wykryte i powstrzymane.

Najważniejsze współczesne zagrożenia

Grypa ptasia (H5N1) i panzootyczne ryzyko

W ostatnich latach obserwuje się rozszerzenie zasięgu wirusa ptasiej grypy H5N1 na wiele gatunków ssaków, co stwarza ryzyko dalszych mutacji i łatwiejszego przenoszenia międzygatunkowego. Eksperci ostrzegają, że groźne staje się zjawisko określane jako panzootia – epidemia obejmująca wiele gatunków zwierząt i potencjalnie ludzi.

Wzrastająca liczba przypadków listeriozy w UE

Według raportu epidemiologicznego EU w ostatnich latach liczba przypadków listeriozy — bakteryjnej choroby przenoszonej często przez żywność — osiągnęła najwyższy poziom od 2007 r. Szczególnie zagrożone są osoby o obniżonej odporności, w tym kobiety w ciąży i osoby starsze.

Zoonozy związane ze spożyciem żywności

Najczęściej zgłaszane w Europie zoonozy to również campylobacteriosis i salmonelloza, które rozprzestrzeniają się przez skażoną żywność pochodzenia zwierzęcego — surowe mięso, jajka czy produkty mleczne. 

Pasożyty i choroby odzwierzęce związane ze zwierzętami domowymi

Zwierzęta towarzyszące mogą być źródłem pasożytów takich jak Toxocara, a kontakt z ich wydalinami lub skażoną glebą może prowadzić do zakażeń u ludzi, zwłaszcza u dzieci.

Czynniki sprzyjające rozprzestrzenianiu zoonoz

Antybiotykooporność

Stosowanie antybiotyków w hodowli zwierząt zwiększa ryzyko powstawania opornych szczepów bakterii, które mogą przenosić się na ludzi i utrudniać leczenie zakażeń.

Zmiany środowiskowe i urbanizacja

Utrata siedlisk naturalnych, ekspansja miast i intensywne rolnictwo zwiększają kontakt ludzi z dzikimi zwierzętami, co sprzyja „przełamaniu” bariery gatunkowej dla nowych patogenów.

Globalizacja

Międzynarodowy transport ludzi i towarów ułatwia szybkie przemieszczanie patogenów na duże odległości. Ograniczenia w globalnym nadzorze i nierówne systemy zdrowia publicznego dodatkowo zwiększają ryzyko epidemii. 

Zapobieganie i kontrola

Zapobieganie zoonozom wymaga kompleksowego podejścia One Health, które łączy zdrowie ludzi, zwierząt i środowiska. Kluczowe działania obejmują:

• skuteczną kontrolę weterynaryjną i sanitarną w produkcji żywności,

• poprawę higieny osobistej przy kontakcie ze zwierzętami,

• monitorowanie i wczesne wykrywanie nowych ognisk zakażeń,

• ograniczanie nieselektywnego użycia antybiotyków w hodowli zwierząt.

Wnioski

Choroby odzwierzęce pozostają istotnym wyzwaniem dla współczesnej medycyny i zdrowia publicznego. Ich rosnące znaczenie jako źródła nowych i powracających patologii podkreśla potrzebę ścisłej współpracy międzysektorowej oraz ciągłej czujności epidemiologicznej. Wobec zmian środowiskowych, urbanizacyjnych i globalnych trendów zdrowotnych, zoonozy będą stanowić jeden z kluczowych elementów strategii zdrowia publicznego w nadchodzących latach.